Archive for december, 2008

Gelukkig Nieuwjaar

 

Dat 2009 een spannend jaar wordt, weten we al. Natuurlijk koester ik het verlangen dat het voor u en mij ook een leuk en inspirerend jaar wordt. Bent u er klaar voor?

december 30, 2008 at 8:08 pm 1 reactie

ONZE HITLER

Het lijden van Congo tart de verbeelding. Vorige week nog vermoordde een Oegandese legerbende er een paar honderd dorpelingen. De conflicten die er sinds halverwege de jaren ’90 woeden, hebben al aan meer dan 5 miljoen mensen het leven gekost. De meesten van hen stierven door honger en ziekte, veroorzaakt door de ontwrichting van hun overlevingsmechanismen door de gangsterpraktijken van diverse legerbenden die elk hun deel opeisen van de winst die de plundering van Congo blijft opleveren. Conflict is er niet langer een verstoring van de normaliteit, het is de normaliteit geworden. Congo toont de prijs die in de periferie van de globale sociale orde betaald wordt voor het in stand houden van een historisch achterhaald, op winst gestoeld economisch systeem. Congo is een waarschuwing voor onze toekomst.

Er zijn de laatste tijd verschillende boeiende reportages verschenen in de pers over de dagelijkse strijd om te overleven in Congo. Een die me bijzonder getroffen heeft, legt uit hoe een primitief mijnwerkersgehucht, ‘ver van de beschaving’, waar tin wordt gedolven met werkinstrumenten die duizend jaar geleden al werden gebruikt, verbonden is met de globale economie en met de oorlogen die in Congo woeden. U kan ze lezen door deze link te volgen:

http://www.nytimes.com/2008/11/16/world/africa/16congo.html?_r=1&scp=1&sq=%22Congo%27s%20riches%22&st=cse

Omdat tin tegenwoordig gebruikt wordt voor solderingen in electronische apparatuur, is de globale vraag ernaar scherp gestegen. Het artikel legt in detail uit hoe de ontginning van tin-erts door extreem uitgebuite mijnwerkers kapitaal doet ontstaan waarvan legerbenden en andere commerciele tussenpersonen elk hun deel afromen alvorens de tin in onze mobieltjes en laptops terecht komt. Een centrale figuur in het New York Times-artikel is de locale oorlogsheer, kolonel Matumbo. Hij is een ex-Mai Mai die gelooft in primitieve magie (die hem onkwetsbaar zou maken) maar die in praktijk in de eerste plaats een commercant is, een schakel in de cyclus van kapitaal.

Winsthonger is de drijfveer achter Congo’s ellende. Dat is natuurlijk niets nieuw; dat was al zo toen Congo nog het persoonlijk wingewest was van Leopold II. De pneumatische band was net uitgevonden waardoor rubber fabelachtige winsten opleverde. Voor die winst plunderde de Belgische koning de bevolking van Congo even meedogenloos als haar natuurlijke rijkdommen. Zijn doodseskaders vermoordden iedereen die in de weg stond of niet hard genoeg werkte. Volgens sommige schattingen kostte zijn terreurregime aan meer dan 10 miljoen Congolezen het leven. Sommigen noemden het een Afrikaanse holocaust, geregisseerd door onze Hitler, Leopold II.

Ik weet wel dat de vergelijking niet perfect opgaat. Hitler wou de joden uitroeien terwijl het niet Leopolds doel was om Congolezen uit te roeien. Dat kon hem niet schelen, het ging hem enkel om de winst. Maar voor die winst heeft hij wel meer Congolezen de dood ingejaagd dan Hitler joden. Leopold heeft ook enkele positieve dingen gedaan, zullen sommigen opmerken. En wat dan nog? Hitler liet ook autowegen aanleggen.

de-dank-der-congolezen1

De winnaars schrijven de geschiedenis. Er zijn geen Hitler-standbeelden in Duitsland –stel je voor. Maar in Belgie stikt het nog van standbeelden en andere eerbetuigingen voor Leopold die ook een monster was. Dat doet me denken aan afgelopen lente, toen ik een week in Oostende verbleef, waar ik vaak passeerde langs een protserig ruiterstandbeeld dat onze Hitler voorstelt als de grote weldoener van de ‘zwartjes’. Een zijgroep van beelden aan de voeten van de vorst heet zelfs Dank der Congolezen. Als ik de kans en de moed zou hebben gehad, zou ik er met plezier een bom onder gelegd hebben. Pas later werd ik me er bewust van dat anonieme durvers in 2004 de hand van een van die ‘dankbare’ Congolezen hadden afgezaagd. Dat maakte het monument al een stuk realistischer want Leopolds trawanten lieten inderdaad de hand afhakken van Congolezen die hun rubberquota niet haalden. Collega Douglas De Coninck die de beeldencorrigeerders interviewde, werd later nog lastig gevallen door het parket. Heeft de Belgische staat dan geen enkel schaamtegevoel? Straks, als we oudejaar vieren, wil ik het glas heffen op de De Stoeten Ostendenoare, de actiegroep die het beeld corrigeerde. Moge jullie voorbeeld tot navolging strekken!

———————————————————————————————-

Who pays the ferryman?


door Jef Coeck

Als ik goed geïnformeerde vrienden en collega’s mag geloven – en dat mag ik – is Oost-Congo een hel waarbij die van Dante verbleekt. De oorzaak is, zoals je terecht aangeeft, die winsthonger in verleden, heden en naar te vrezen valt ook toekomst.
Leopold Hitler mag er dan al mee begonnen zijn, sedert zijn verscheiden hebben ongeveer alle ‘beschaafde’ naties en corporaties zich volgevreten aan ’s lands rijkdom. Op dit moment zijn onder meer Chinezen en Amerikanen aan de beurt, inclusief onbeschroomd gebruik/misbruik van lokale staatshoofden, warlords, kindsoldaten, verkrachte vrouwen en andere lijfeigenen maar ook buitenlandse journalisten, schrijvers, Belgische politici. En wie weet, worden onze schaarse spaarcentjes niet aangewend om bloeddiamanten en geroofd coltan te verhandelen? ‘Who pays the ferryman?’, luidt de vraag, die rethorisch zal klinken voor een inwoner van Staten Island.
Jarenlang was Oost-Congo in de stilte van het graf gehuld, op een eenzaam boek over het onderwerp na. De jongste maanden is daar verandering in gekomen, mede dankzij de onvermoeibare inzet van actievoerders in België en elders. Maar ook niet onbelangrijk lijkt mij de beslechting van de kiesstrijd in de VS. De aandacht van onder meer Amerikaanse media kan zich nu ongestoord op de rest van de wereld richten. Vanwege de half-Afrikaanse president-elect verdient Afrika kennelijk een bonus in kolommen en journaals. Uitgerekend op dit moment meldt zich weer Herman J. Cohen, gewezen Amerikaans diplomaat en Afrikakenner. Hij was in dienst van de presidenten Reagan en Bush sr. en van de Wereldbank. En verdomd als het niet waar is, onder zijn vele internationale eretekens vinden we ook de Belgische ‘Orde van Leopold II’ vermeld.
Dit roept om een parenthese, laat het een quote zijn van Randy Newman.
Uit zijn song A Few Words in Defense of Our Country: ‘Hitler, Stalin, Men who need no introduction. King Leopold of Belgium, that’s right. Everyone thinks he’s so great, Well he owned the Congo and he tore it up too. He took the diamonds, he took the silver, he took the gold. You know what he left them with? Malaria.’
Herman J. Cohen stelt voor dat president Obama een speciale gezant benoemt (Cohen?) met als opdracht het installeren van een Oost-Afrikaanse Gemeenschappelijke Markt, bestaande uit zes landen van de regio: Rwanda, Burundi, Congo, Tanzania, Kenia, Uganda. De natuurlijke handelswegen, zegt Cohen, leiden niet naar de Atlantische maar naar de Indische Oceaan (Mombassa?).
Zover valt de redenering moeiteloos te volgen. Maar dan begint het utopische gedeelte. De opbloeiende handel in Oost-Afrika zal, in de slipstream van Cohens masterplan, de oorlogen stoppen, de vluchtelingen uit hun kampen halen en aan het werk zetten, de legerbendes ontwapenen, de grondontginning reguleren, de etnische fricties wegmasseren, de regeringen stabiliseren, kortom Afrika pacificeren.
Wat nu? Het is toch pas als je vrede en veiligheid verworven hebt, dat je mensen werk, voedsel, een dak boven het hoofd, scholen, wegen en medische zorgen kunt verschaffen? Worden hier niet enkele stapjes overgeslagen? Of worden middel en doel verward?
Mij lijkt Cohen in dezelfde denkfout te vallen als Fukuyama en andere (ex-)neocons over Irak: als we maar de weg vrijmaken voor de Vrije Markt wordt het land en de hele regio vanzelf een Democratisch Paradijsje. Mis. En stel dat we toch willen geloven in de utopie, moeten er dan niet eerst enkele ‘Saddams’ verwijderd worden, in Oost-Congo om te beginnen? Intussen tikt de teller, Five Million Dead and Counting zoals Slate half november rapporteerde.
In België is de zaak-Congo nu beland op het niveau waartoe sinds de 800.000 ‘blanco-stemmen voor Leterme’ -dixit Luc Huyse- alles vanzelf wordt herleid: politieke vaudeville, of in dit geval eerder Grand Guignol.
Hoe zal de Afrikapolitiek – if any – van Obama eruit gaan zien, met Hillary Clinton op Buitenlandse Zaken, Susan Rice in de VN en Herman Cohen als fanatic ferryman?

Jef Coeck

Het boek waar ik hierboven naar verwees is:
Walter Zinzen, Kisangani verloren stad, Uitgeverij Van Halewyck, 2004

http://www.nytimes.com/2008/12/16/opinion/16cohen.html?emc=eta1

december 30, 2008 at 7:49 pm 3 reacties

STAREN IN ZWART WATER

De nabije toekomst van de wereldeconomie voorspellen is als staren in een inktzwart meer en raden hoe diep het water is. Heel, heel erg diep, zoveel is zeker. Maar niemand weet hoeveel fictief kapitaal er nog verborgen is en hoeveel ervan verdwijnen moet vooraleer de economie voldoende ontlast is om op adem te komen. Voorlopig heeft de crisis, hier in de VS alleen al, 15 biljoen dollars[i] verslonden, en nog biljoenen meer in de rest van de wereld. En het einde is niet in zicht. Zoals een lawine die alles op haar pad vernielt en in haar rush naar omlaag steeds groter wordt, wordt de schulden-deflatie met de tijd steeds verwoestender want haar effecten –dalende prijzen, ineenstortende waarden, spreidende bankroeten, geconstipeerde kredietmarkten, stijgende werkloosheid- versterken elkaar.

Veel keuzemogelijkheden hebben onze regeerders niet. Een optie, die misschien vanuit abstract economisch standpunt het meest logisch zou zijn, is om min of meer niets doen. Hier en daar een pleister plakken maar voor de rest de bevolking aanmanen om op de tanden te bijten en geduldig te wachten tot de lawine de bodem heeft bereikt. Een crisis is per slot van rekening een moment van correctie en als die correctie zich niet mag voltrekken, zal het onderliggende probleem niet verdwijnen. Maar de crisis is geen precies chirurgisch instrument dat de zieke delen wegsnijdt en de gezonde delen onaangetast laat. De krimpende markt, de dalende winstvoet en het verkrampt krediet, treffen iedereen. Geen sector die zegt, ‘ons hoef je niet te helpen, wij gooien ons wel op de brandstapel’. En geen staat kan er vertrouwen in hebben dat ze voldoende controle heeft over haar bevolking om zo’n ontwrichtend proces lijdzaam te laten gebeuren zonder grote sociale omwoelingen te riskeren. Griekenland is een teken aan de wand. Wat daar onlangs gebeurde bleef eigenlijk nog vrij beperkt maar toch… als dit een voorproefje was, zal de maaltijd de heren en dames regeerders niet smaken.

De risico’s zijn te groot voor de laissez faire-optie, zelfs in een gematigde versie. Overal zullen regeringen wanhopig proberen om de crisis in te dijken. Maar de vraag is of ze daartoe nog de nodige middelen hebben.

De beperkte reikwijdte van monetaire maatregelen is al pijnlijk duidelijk geworden. Zelfs een rentevoet van nul is niet laag genoeg om het krediet weer te doen stromen als er geen vertrouwen in morgen is. Zelfs als Fed-voorzitter Ben Bernanke vanuit een helicopter dollarbriefjes zou gooien naar de consumenten, zoals hij ooit half-grappend zei dat hij zou doen in een deflatiecrisis, dan nog zouden de meeste mensen zo weinig mogelijk uitgeven, vanwege hun bange onzekerheid en de waarschijnlijkheid dat ze geld uitsparen door aankopen uit te stellen. Om dezelfde reden zou ook belastingsvermindering niet veel impact hebben. Het kan hoogstens een fractie van de verloren koopkracht compenseren en zou het economisch gedrag niet wezenlijk veranderen en dus ook het vertrouwen niet herstellen. Al wat er dan overblijft zijn directe overheidsuitgaven: openbare werken, sociale programma’s, subsidies aan bedrijven. Maar die zouden werkelijk massief moeten zijn om enig verschil te maken. Obama zegt dat hij klaar is om de wereld op dat pad te leiden. “We kunnen ons geen zorgen maken over het begrotingstekort. We moeten zeker maken dat het stimulus-plan groot genoeg is om de economie weer op gang te trekken”, zei hij op een recente persconferentie. De voorspelling dat het Amerikaanse begrotingstekort in 2009 meer dan een biljoen dollar zou bedragen, deed sommigen naar adem snakken. Maar een biljoen dollar is eigenlijk belachelijk weinig in vergelijking met de koopkracht die al verdampt is en deze die op korte termijn nog verdwijnen zal. Mijn vermoeden is dan ook dat het Amerikaanse begrotingstekort veel hoger zal blijken en dat ook de Europese begrotingstekorten de huidige projecties ruim zullen overtreffen. Dat zal niet anders kunnen als men de deflatoire lawine wil vertragen, laat staan tegenhouden.

De omstandigheden creeren wel ruimte voor een massieve reflatiepolitiek geleid door de VS. Omdat de barometer op deflatie staat, is er geen gevaar dat die op korte termijn de inflatie zal doen opflakkeren. De deflatiegolf heeft nog andere gunstige neveneffecten voor de sterkste landen. Omdat ze de zwakste concurrenten het eerst en het hardst treft, verlaagt ze de import-rekening voor het westen en Japan.[ii] De productiekosten (lonen, energie, grondstoffen) dalen zienderogen, ondanks Opecs productiebeperking. Sommige bedrijven kunnen zich versterken in de crisis, door zwakkere concurrenten voor een prikje op te kopen of hun markt in te pikken. Dat zijn tegentrends waar een reflatiepolitiek op zou kunnen steunen om de lawine te stoppen. Nog steeds is het enkel de VS die een mondiale reflatie kan lanceren, de dollar is nog steeds het wereldgeld.De enige reden waarom de VS, ondanks zijn afgrijselijke schuldpositie, dit nog kan is dat het ervan kan uitgaan dat Aziatisch, Europees, Arabisch en natuurlijk ook Amerikaans kapitaal niet zal ophouden om de schuldcertificaten te kopen die zijn uitgaven dekken, ongeacht hoe wild die ook worden. Niemand heeft een alternatief voor het handelspatroon waarin de wereldeconomie vergroeid is: Amerika zal, meer dan ooit, boven zijn middelen leven en zijn handelspartners kunnen niet anders dan dit financieren, gezien hun afhankelijkheid van de Amerikaanse markt en de vrees om de waarde van hun eigen dollar-reserves te zien wegsmelten. Bovendien elimineert de tendens van kapitaalbezitters om in dit onzeker klimaat een veilige haven te zoeken, weg te blijven van productieve investeringen en te parkeren in schatkistobligaties ook al brengen ze bijna niets op, op korte termijn het gevaar van kapitaalvlucht uit de VS die het zouden dwingen om zijn eigen reflatiepolitiek met stijgende rentevoeten in de grond te boren.

Dit alles maakt het waarschijnlijk dat de VS een reflatiepolitiek zal voeren die het begrotingstekort ver boven de huidige projecties zal duwen. In het beste geval zal dit tot een anemische heropleving leiden. Maar omdat die zeer bescheiden groei gepaard zou gaan met een steile groei van de hoeveelheid dollars in omloop, zou de dollar verder dalen en zou dan na verloop van tijd de inflatiedruk stijgen in de VS en andere landen die de VS op het reflatiepad volgen. In een woord: stagflatie. Maar dit is lang niet zeker. Het kan blijken dat het verlies aan koopkracht als gevolg van de deflatie van vastgoed en andere assets te omvangrijk is om gecompenseerd te worden door meer geld in de economie te pompen zodat de deflatoire lawine, na een tijdje te zijn vertraagd, weer vaart neemt. Zwakke bedrijven in leven houden betekent slechts uitstel van executie en verlaagt intussen de winstvoet van hun gezonde concurrenten. En het vermogen van Aziatisch en ander buitenlands kapitaal om Amerika’s schulden te blijven absorberen, hangt af van hun inkomsten op de Amerikaanse markt en krimpt er dus samen mee.

Al die ambitieuze stimulus-plannen kunnen dus tevergeefs blijken maar een andere optie is er niet. De regeerders moeten die stap wel doen zoals een schaker die zijn koning uit een schaakmat-positie haalt zonder aan de volgende zetten te denken. Maar die volgende zetten zijn niet evident. Het grote gevaar is dat de vertrouwenscrisis zal omslaan van wantrouwen in het banksysteem naar wantrouwen in de staat. Deze laatste kon de banken voorlopig uit de ergste nood helpen maar er is geen hogere instantie die ter hulp kan komen als er geen veilige haven voor geld meer is.


[i] Collega JDP maakte er me, na lezing van de tekst over de crisis die eerder op mijn blog verscheen, attent op dat het Amerikaanse ‘billion’ in het Nederlands ‘miljard’ betekent. Daarom, voor alle duidelijkheid: in deze en vorige tekst heeft ‘biljoen’ wel degelijk de Nederlandse betekenis, nl. ‘duizend miljard’, of, in het Amerikaans, ‘ a trillion’. Over de internationale verwarring over biljoenen en triljoenen, zie http://www.jimloy.com/math/billion.htm. Al die nullen, je duizelt er wel van. Niemand weet nog waar we mee bezig zijn.

[ii] Het lijkt dan ook waarschijnlijk dat de deflatietrend de globalisering verder zal aanwakkeren: dalende prijzen verhogen de druk op bedrijven om kosten te verlagen en marktverlies zal de arme landen dwingen om door competitieve devaluaties die kosten nog lager te maken.

arbeiders (in dit geval in China, november 2008) in opstand tegen ontslagen

Een teken aan de wand: arbeiders -in dit geval in China, november 2008- in opstand tegen ontslagen.

december 30, 2008 at 8:39 am Plaats een reactie

KNIESTUKJE 2: REACTIES

Ik dank al diegenen die me publiek via deze blog of privé via email aanmoedigende reacties gestuurd hebben. Sommige reacties zijn zelf kleine essays die de blog verrijken. Hieronder enkele reacties van mijn kant.

Over mijn stuk over de zelfdoding van Bettina Schardt vonden sommigen dat ik “nogal kort door de bocht ging”. Zoals Marcel opmerkte, het onderwerp is complex. Ik ben akkoord met Rikkie Van Lent die schreef: “ Dat neemt niet weg dat er aan de basis zelf, bij de meeste mensen in de verzorgingssector, de wil bestaat om een hoogstaande service aan te blijven bieden. Misschien moet de westerse beschaving ook eens in de leer gaan bij b.v. de Afrikaanse, waar het nog logisch is dat een ouder familielid door zijn nakomelingen wordt verzorgd maar daarnaast ook nog maatschappelijke taken blijft vervullen.”

Mijn intentie was niet kritiek op de verzorgers, maar aangeven dat het veraangenamen van de zonsondergang voor bejaarden makkelijk een maatschappelijk hoofddoel zou kunnen zijn: de wil en de middelen daartoe bestaan, net als voor zoveel ander zinnig werk dat nu niet of slecht wordt uitgevoerd omdat we de gevangenen zijn van een achterhaalde sociale orde.

Over mijn kritiek op links schreef Jaycee:

“De motor van onze economie, de bankindustrie, is nu gecrashed. Ik probeer met, samen met jou, een ander banksysteem met bijhorende wereld in te beelden. Maar het lukt me niet.
De schuld van links is, zoals je zegt, onmiskenbaar. Maar Links (van groenen over sociaaldemocraten tot communisten) hebben de ‘vrije markt’ niet uitgevonden. Dat deden de machtigen en de rijken, naar het woord van Adam Smith: ‘De regering is er om de rijken te beschermen tegen de armen.’ Help, Tom!”

Beste Jaycee, ik probeer me helemaal geen ander banksysteem in te beelden. Ik probeer me een wereld zonder banken in te beelden. Een economie met een andere motor, de collectieve noden van de mensheid. Links doet dat niet: die heeft de markt weliswaar niet uitgevonden maar intussen toch innig omarmd. Het klopt dat rechts er is “om de rijken te beschermen tegen de armen” maar links is er om het kapitalisme te beschermen tegen de werkende bevolking, tegen de armen, en soms zelfs tegen de rijken en tegen zichzelf.

In een genuanceerde reactie op mijn krisis-analyse schreef Patrick Decoodt onder meer:

“Ik vind volgende stelling dus onjuist :” De globalisering bevorderde bovendien een herverdeling van waarde op de markt die de winsten van de hoog ontwikkelde landen aandikt en die van de minder ontwikkelde afkalft.” De globalisering heeft de winst van een aantal grote multinationals aangedikt, hun gebruik van goedkope arbeidskracht is geglobaliseerd zoals je goed uitlegt. Het klopt m.i. niet dat de arme landen waarin de uitbuiting van lokale arbeid door multinationals is toegenomen “afkalvende winsten” hebben, zelfs niet dat ze armer zijn geworden. China of India, zowel Staat als bevolking, zijn nu toch niet gemiddeld armer dan 20 jaren terug.”

Beste Patrick, ik beweer ook niet dat ze armer zijn geworden. Hun integratie in de wereldmarkt heeft ongetwijfeld hun productiviteit verhoogd en hun export-winst heeft een multiplicator-effect op de binnenlandse economie. Maar dat op zich weerlegt de stelling niet dat er op de wereldmarkt een voor bedrijven uit die landen ongunstige ruilvoet tot stand komt. Niet de hele economie wordt versluisd naar landen als China en India, wel ‘fordistische’ industrie, klassieke grootschalige massaproductie wiens winstvoet in de eerste grote naoorlogse krisisperiode (de jaren 1970) fors gedaald was. Maar de overgrote meerderheid van de ‘cutting edge’-bedrijven in alle sectoren blijft in handen van westers/Japans kapitaal. Mijn stelling is dat die bedrijven, omdat zij de beste middelen hebben om door technologische vernieuwing hun kosten voortdurend onder de gangbare norm te brengen en om nieuwe producten op de markt te brengen, een meerwinst aan hun prijzen kunnen toevoegen die ze enkel aan hun superieure marktpositie danken. Maar dit is een onderwerp waardoor ik me hier niet wil laten meeslepen, uit vrees om de aandacht van mijn toch al niet zo talrijke lezers te verliezen.

Tenslotte nog een bloemetje voor deze nuchtere observatie van Marcel Grauls:

“Economie wordt vaak als een exacte wetenschap voorgesteld: wiskunde, curven, tabelletjes en zo. Dat ergert me. Maar het is wel degelijk alfa, niet beta. Je kunt Nietzsche en Aspe al even makkelijk in curven stoppen.”

december 30, 2008 at 8:18 am Plaats een reactie

EEN PRETTIGE KERST

athens-christmas-2008

december 27, 2008 at 8:24 am Plaats een reactie